CRKVENO SLIKARSTVO

Kao već iskusni dekorativni slikar, koji je svoje iskustvo izgradio radeći na javnim građevinama u Rimu, a zatim i u Beogradu, Stojsavljević je dobio priliku da u periodu između 1925. i 1930. godine oslika tri crkve u Dalmaciji: u Srbu (1925), u Kninskom polju (1927) i u Kninu (1929). Nažalost, sve su u Drugom svetskom ratu srušene do temelja. Među malobrojnim dokazima o ovim radovima nema nikakvih podataka o crkvi Velike gospojine u Srbu, dok se izgled dekoracija na zapadnoj fasadi crkve sv. Đorđa u Kninskom polju i u enterijeru crkve Bogorodičinog pokrova u Kninu delimično može rekonstruisati na osnovu malobrojnih fotografija. O njima svedoči i jedan novinski tekst, napisan trideset godina kasnije: „A kad se vratio u zemlju, on po zabačenim selima Like i Severne Dalmacije radi prekrasne freske u kojima se vrlo uspelo spajaju njegova talijanska iskustva sa tradicijom i duhom starog srpskog slikarstva. I tu on ne preza da kao dunđerin podiže skele, da svršava sve slikarske pripreme, da kao nosač nosi na plećima potreban materijal, znajući da to nimalo ne smanjuje u njemu umetnika, nego naprotiv da ga uzdiže i jača“[1].

Dekoracije koje je na njima izvodio bile su u duhu secesije, to jest njene nacionalno-romantičarske derivacije, koju su u to vreme još uvek negovali umetnici okupljeni oko Društva „Medulić“, poput Mirka Račkog, Tomislava Krizmana, Roberta Auera, Celestina Medovića i Oskara Hermana. Stojsavljević nije bio naročito upoznat sa tradicijama srpskog zidnog slikarstva, ili je možda namerno želeo da unese novine u ustaljenu ikonografiju pravoslavnog hrama. U svakom slučaju, bez previše udubljivanja u problematiku pravoslavnog zidnog slikarstva pokušao je da na novim motivima primeni svoja znanja stečena u Italiji, udružena sa secesijskim uticajima. Tako su nastale ove, pomalo neobične zidne kompozicije. Tek po odlasku u penziju, nakon više od trideset godina, ponovo će se vratiti crkvenom slikarstvu.

Za izradu nekih radova iz dalmatinske faze, Stojsavljević je koristio fotografije, na kojima je sam pozirao. Tako, na snimku iz 1929. godine, on stoji sa štapom u pozi tipičnoj za Jovana Krstitelja, a uočljivi potezi olovkom na fotografiji govore o uzimanju proporcija.

Penziju i kraj aktivne službe u prosveti Živko Stojsavljević dočekao je sa olakšanjem, naročito posle godina po kazni provedenih u osmogodišnjoj školi. Sada je, bez obaveza prema državnoj službi, bio u potpunosti spreman da se posveti slikarstvu, kao i da prihvati realizaciju velikih crkvenih narudžbina. Ovaj posao Stojsavljević je zavoleo još kao dvadesetpetogodišnjak. Prijateljstvo sa nekadašnjim dvorskim arhitektom Dragomirom Tadićem, koji se i sam uključuje u proces obnove hramova početkom šezdesetih godina, donelo mu je nekoliko značajnih slikarskih angažmana. Iako je zašao u sedmu deceniju života, Stojsavljević je još uvek u dobroj fizičkoj kondiciji što mu je omogućilo da se uključi u poslove koji su zahtevali rad na terenu, kao što je fresko slikarstvo, ali i da prihvata slikanje ikona za ikonostase i izradu vitraža.

Prva u nizu ovih narudžbina bila je oslikavanje naosa nove crkve Svetog Jovana Krstitelja manastira Jovanje u Ovčarsko-Kablarskoj klisuri 1961. godine, sazidane po projektu Dragomira Tadića. Slikarske radove u Jovanju izveo je potpuno sam, dok će mu kasnije supruga Olga pomagati pri svim poslovima ovoga tipa. Za nepuna četiri meseca oslikao je površinu od približno sto kvadratnih metara[1]. Stojsavljević se sećao teških uslova u Jovanju: nestabilnih skela, vlažnog maltera i nedostatka osvetljenja. Ljubazno sestrinstvo i manastirski život dali su mu podstrek da savlada teškoće i uspešno obavi posao. „Ja sam se namučio sa skelom i ne mogu još da radim u kupoli jer zbog par dasaka nije dovršena. Ipak, ne gubim vreme i radim na manjim skelama koje sam načinio u apsidi (a počeo sam i vitraže). Majstori koji su mi zid gitirali previše su ga masno gitirali, tako da slabo upija, ali i sa svim tim teškoćama bit će, uveren sam jako lepo, imam plamenu volju i sve se po malo udešava… Sestre me maze i previše, samo trče oko mene da mi ugode… Prešao sam u kupolu, oltar je završen smatram uspešno. Zid je gadan, mastan i fušerisan, skele su sada solidne i to me teši… Pri radu Hristovog lika položaj mi je bio jako težak. Ne samo da je trebalo neprirodno kriviti glavu i kapanje četke u oči, već i refleksi sa sva četiri prozora. Ipak, sve je proteklo kako se samo poželeti može… Sad kad sam prošao fazu apside i kubeta znatno je lakše u svakom smislu, pa će napor biti manji, a i opasnost“, pisao je porodici iz Jovanja u nekoliko navrata.

Krajem 1961. i početkom naredne godine, Živko Stojsavljević radi ikonostas i vitraže za crkvu Vaznesenja Hristovog u Velikoj Drenovi kod Trstenika, rodnom mestu patrijarha Germana. Ikone je naslikao u ateljeu, dok su vitraži zahtevali rad na terenu. Pre nego što su montirani u crkvi, ikone i vitraži su bili izloženi u prostorijama Patrijaršije.

Ništa manji poduhvat predstavljala je izrada vitraža za beogradsku Sabornu crkvu, na kojima je rad započeo tokom leta 1962. godine. Još u pripremnoj fazi za ovaj posao, tokom 1960, javila se dilema da li ih prilagoditi baroknom enterijeru crkve, ili se pridržavati tradicionalnog srpsko-vizantijskog ikonografskog obrasca. Pošto podeljena mišljenja među sveštenstvom nisu pružala rešenje, Stojsavljević se opredelio da sledi sopstveni slikarski instinkt i pruži sopstvenu interpretaciju predstava svetitelja. Ovi „vitraži“ zapravo nisu bili izvedeni na klasičan način, već su predstavljali imitaciju to su bile slike na staklu jer je izrada pravih vitraža bila nemoguća zbog njihove visoke cene. Tokom vremena oštećeni, 1995. godine odlukom starešine Saborne crkve Petra Lukića, oni su izguljeni i po uzoru na njih istom tehnikom naslikani su novi.

Jedan od većih poduhvata predstavlja i ikonostas za crkvu Svetog[K1]  kneza Lazara u Birmingemu u Engleskoj. Započet u Stojsavljevićevom beogradskom ateljeu 1965, biće završen kao i vitraži čija je realizacija zahtevala izradu na licu mesta u samom Birmingemu 1967. godine, gde odlazi zajedno sa porodicom. Tada nastaju i idejne skice za lunetu nad zapadnim ulazom, za dekorativni ukras na zvoniku, kao i za kompletan program oslikavanja enterijera crkve. Uporedo sa ikonama za Birmingem, Stojsavljević je zajedno sa suprugom 1966. godine započeo oslikavanje crkve Svetog Vaznesenja u Žarkovu. Radove su izvodili u etapama, tako da je živopis dovršen tek 1968, a naredne godine i mozaik Vaznesenja Hristovog u luneti nad zapadnim ulazom u crkvu, koji je prema Stojsavljevićevim nacrtima izveo Antonio Orsoni, profesor mozaika na Akademiji u Veneciji, čija se porodica vekovima tradicionalno bavila izradom mozaika. Stojsavljević će sa Orsonijem uraditi još nekoliko mozaika: već 1966. godine, Orsoni je po Stojsavljevićevom nacrtu izradio mozaik Svetog Save za lunetu nad zapadnim portalom istoimene crkve na Vračaru.

Dalje se nižu poslovi u Kotoru (velike ikone na platnu za[K2]  crkvu Svetog Nikole u Kotoru, 1968), kao i živopis u crkvi Svetog Jovana Preteče u rodnom Benkovcu započet 1968, koji je zajedno za suprugom radio dve i po godine i koji je zamenio oštećenu dekoraciju Dragutina Inkiostrija iz 1904. godine.

Godine 1969. angažovao se na izradi freske sv. Jovana u luneti crkve na beogradskom Centralnom groblju, kao i vitraža sa predstavom Vaznesenja Hristovog. Krajem iste i početkom sledeće godine, radiće na slici Pobeda cara Dušana u bici kod Velbužda, za crkvu Svetog Marka u Beogradu, po skici iz 1968. godine. Slika je izvedena uljem na platnu, a uklopljena je u skulptoralnu celinu iza sarkofaga sa moštima cara Dušana (rad skulptora Mihajla Tomića). Gotovo bez predaha, tokom 1970. godine slika ikonostase za crkvu Uspenja Presvete Bogorodice u Dobrom Potoku i Spomen-crkvu Vaznesenja Hristovog u Krupnju kod Loznice. Takođe, iste godine izvodi i idejne skice i nacrte mozaika u prirodnoj veličini za crkvu u Valjevu. Poslednja u nizu velikih porudžbina bila je živopis u mauzoleju svetog Pantelejmona u manastiru Tronoši, 1971. godine. Pored kompozicija iz kosovskog ciklusa, Stojsavljević je izveo i nacrt za mozaik Polazak Jugovića u boj na Kosovu za desetocevnu kamenu česmu Jugovića, koji je, kao i u ranijim prilikama, Orsoni realizovao u Veneciji.

Uporedo sa radom u crkvama, Stojsavljević je realizovao i narudžbine za privatne kapele, kao što je izrada živopisa u dvema privatnim kapelama: Svetog Dimitrija u Mačvanskom Prnjavoru (1968–1970), i Svetog Petra i Pavla u Martincima (1970–1971) kod Sremske Mitrovice. Za obe kapele Stojsavljević je pored slikarskih radova izveo i nacrte za mozaike.

Godine i narušeno zdravlje sprečili su Stojsavljevića da posle 1971. godine prihvata rad vezan za crkveno slikarstvo. Time je završena dugotrajna etapa ovog segmenta njegovog stvaralaštva započeta u najranijim godinama, koja je kulminaciju dostigla u punoj zrelosti slikarevih stvaralačkih potencijala. Godinama pre nego što će se posle Drugog svetskog rata upustiti u prvi značajan slikarski poduhvat crkvene dekoracije, Stojsavljević je započeo proučavanje srpskog srednjovekovnog slikarstva, baveći se u podjednakoj meri i njegovim ikonografskim i tehnološkim karakteristikama. Ovaj nimalo jednostavan posao, takođe je zahtevao dug pripremni rad na skicama, uglavnom realizovan u akvarelu, koji je podrazumevao predstavljanje kompletnog ikonografskog programa, sa svim potrebnim presecima građevine i legendama. Kao i u srednjovekovnom živopisu, kompozicije je odvajao jednobojnim i ornamentalnim trakama kako bi se istakle arhitektonske vrednosti enterijera. Pri tom je koristio motiv trake sa srpskom trobojkom, a ornamenti su često bili inspirisani detaljima sa ravenskih mozaika. Za pojedine scene i figure svetitelja uglavnom je koristio iste predloške, prenoseći crtež kopiranjem sa papira. Mada je u većini slučajeva poštovao postojeća ikonografska pravila, kod nekih scena, kao što su one iz nacionalne istorije, Stojsavljević u svoja rešenja unosi nove kompozicione elemente. To je najočiglednije u scenama kosovskog ciklusa iz mauzoleja u Tronoši, ili Pobedi cara Dušana u bici kod Velbužda iz crkve sv. Marka u Beogradu. Na ovakvim, nestandardnim predstavama, koje je Stojsavljević morao sam da osmisli, a koje predstavljaju najuspelije radove iz njegove pozne faze crkvenog slikarstva, primetan je slobodniji, izražajniji i manje šematizovan način rada. U Stojsavljevićevoj zaostavštini se nalaze mnoge skice za živopis, mozaike i vitraže koje su ostale nerealizovane. Zidne dekoracije izvodio je tempera tehnikom „posebnim tehničkim postupkom“, to jest na suvom malteru, kako se tada jedino i moglo usled nedostatka materijala i nestašica svake vrste. Pošto ovu tehniku ne odlikuje trajnost fresko postupka, živopis na nekim crkvama počeo je da propada već nakon desetak godina.

Značaj ovog segmenta Stojsavljevićevog slikarstva leži u tome što je prvi pokazao spremnost da prihvati narudžbine za potrebe Crkve, u doba kada je to bilo veoma nepopularno, pa čak i rizično. Slikara koji su bili voljni i pritom imali iskustva u crkvenom slikarstvu u to vreme takoreći nije ni bilo. Ipak, i pored nesumnjive zasluge kao pionira posleratnog crkvenog slikarstva kod nas, ovaj segment slikarskog rada Živka Stojsavljevića do danas je ostao gotovo potpuno u senci anonimnosti.