BENKOVAC. ZADAR. DETINjSTVO. POČECI. RAT.

047_001

Benkovac, glavna ulica

Živko Stojsavljević rođen je 1. oktobra 1900. godine u Benkovcu u Dalmaciji[1]. Njegov otac, Filip Stojsavljević, učitelj i školski upravitelj, oženio se Katarinom Landauer (1858-1940), ćerkom austrijskog pomorskog oficira. Radi braka i ljubavi prema mužu, Katarina je prihvatila pravoslavnu veru i odrekla se karijere pevačice u Tršćanskoj operi. Filip i Katarina živeli su u Benkovcu i imali devetoro dece, od kojih je sedmoro umrlo. U životu su ostali samo Milan Ljubomir i Živko, nazvan tako kako bi poživeo. Stariji brat, Milan Ljubomir (1880-1902) umire u dvadeset trećoj godini od tifusa, zarazivši se vodom koju je pio na putu od Zadra do Benkovca. Nikad ne prežalivši sinovljevu smrt Filip je preminuo 1906. godine, ostavljajući za sobom Katarinu i malog Živka. Nakon muževljeve smrti Katarina se sa Živkom seli u Zadar kod svoje sestre Roze. Živeli su skromno od Filipove penzije, u kući na obali mora, u četvrti Kolovare. Majka se u potpunosti posvetila podizanju jedinog preživelog deteta. Živko ju je pamtio kao religioznu ženu koja je nastojala da ga ne razmazi i ne veže previše za sebe.

364_001

Zadar početkom XX veka.

Posle završene osnovne škole (1911) Živko se upisuje u gimnaziju. O njegovom u to vreme slabom interesovanju za školu svedoči i neprelazna ocena iz matematike na kraju četvrtog razreda. Uporedo sa gimnazijom pohađao je i višu školu za industrijsko crtanje „Pasquale Bakmaz“ (1913–1916)[2]. Upravo u ovoj školi se prvi put zainteresovao za umetnost. Stojsavljević se sećao kako je soba njegovog profesora bila puna knjiga o umetnosti, gravira, nacrta i ornamenata, i tu je prepoznao ono što će ga očaravati tokom čitavog života. Sa četrnaest godina počeo je i sam da slika koristeći urođeni talenat i ono malo znanja koje je stekao u školi. Naslikao je zadarski pejzaž u tehnici akvarela, stavio ga u ram stare porodične fotografije i izložio u izlogu jedne radnje. Već prvog dana slika je prodata. Zadarsku Italijansku kraljevsku gimnaziju završio je 1917. godine.

Iz toga doba poznata je jedna njegova avantura. Naime, 1914. godine, na vest da je Srbija napadnuta, kreće iz rodnog Benkovca u susret srpskoj vojsci. Srećom, iznurenog posle dugog pešačenja, nalaze ga srpski seljaci, zaspalog u šumi ispod jednog stabla. Ubedivši ga da je nemoguće da sprovede to što je naumio, vraćaju ga majci u Zadar.

Nekoliko godina kasnije umalo da završi na ratištu, ali ovoga puta ne svojom voljom. Kao vojni obveznik austrougarske monarhije, početkom 1918. godine regrutovan je i poslat prema galicijskom frontu. Negde u Slavoniji, zajedno sa  nekoliko drugova uspeva da iskoči iz voza, u pucnjavi biva pogođen u desnu nogu i postaje dezerter. Mada dolazi do infekcije rane, odbio je savet lekara da mu amputiraju nogu. Čim je primila obavest o sinovljevom stanju, majka ga je odvela u Trst jer je Italija baš tada prešla na savezničku stranu. Tršćanski lekari su posle dugog lečenja ipak uspeli da mu spasu nogu. O ovom periodu Stojsavljević je nerado govorio. Za Austrougarsku monarhiju ga ništa nije vezivalo osim mesta rođenja. Po obrazovanju, jeziku i mestu odrastanja, pripadao je Italiji, a kao pravoslavac gajio je simpatije prema Srbiji i smatrao je svojom pravom otadžbinom.

Po završetku rata 1918. godine želeo je da studira slikarstvo u Italiji, ali se njegova majka tome protivila. Kako bi ostvario svoju nameru, beži od kuće i ukrcava se kao slepi putnik na brod za Ankonu. Ubrzo osvaja simpatije kapetana broda koji, shvativši njegovu situaciju, odlučuje da ga besplatno preveze. Kako bi mu se odužio, Živko mu je uradio portret olovkom.


[1] Stojsavljevići su živeli u Benkovcu krajem XIX i početkom XX veka. Doselili su se u Benkovac iz sela Otišić u Lici između 1860. i 1870. godine sa odobrenjem Mletačke republike, koja je na taj način naseljavala svoju nenastanjenu teritoriju u pograničnim područjima prema Osmanskom Carstvu. Prema predanju, iz sela Popine kraj Gračaca 1620. godine doselila su se tri brata Stojsavljevića: Petar, Luka i Todor. Zbog toga će se kasnije Stojsavljevići deliti na Petrove, Lukine i Todorine. Stojsavljevići iz Benkovca vode poreklo od Petra (Božin) Stojsavljevića koji je bio paroh u Otišiću. U blizini crkve još uvek postoji dvospratna kuća, građena krajem XVIII ili početkom XIX veka, nikad obnovljena posle paljenja u Drugom svetskom ratu, u kojoj je živeo sa porodicom. Imao je pet sinova i tri kćeri. O Petru nema pisanih tragova, nije poznato ni ime njegove žene, kao ni godine rođenja i smrti. Međutim, prema datumima rođenja nekih od njegovih sinova može se zaključiti da je umro u drugoj polovine XIX veka. Njegovi sinovi su živeli u Benkovcu i Otišiću. Stevan i Emanuil bili su trgovci i posednici, a Filip (1853 – 1906) je bio učitelj u Karinu, Jagodnji i Benkovcu. Božo i Đuro su živeli u Otišiću. Rodoslov Stojsavljevića rekostruisan je na osnovu matične knjige parohije Benkovac, kao i usmenog predanja Danila Stojsavljevića (umro 1988), Draginje i njenog brata Milutina (umrli 1989) i Milana Medića iz Benkovca.

[2] Scuola speciale per il disegno industriale della Fondazione „Pasquale Bakmaz“ in Zara; U prevodu svedočanstva o završenoj školi „Pasquale Bakmaz“ na srpski jezik, stoji da je Živko Stojsavljević pohađao pripremni, prvi i drugi tečaj školskog drvodeljskog odeljenja, od 5. oktobra 1913. do 15. jula 1916. godine, te da je „redovito svršio ispit za drvodeljsku industriju sa prosečnom ocenom dobar“.